Τα Χριστούγεννα, μαζί με την Πρωτοχρονιά, αποτελούν διαχρονικά μία από τις σημαντικότερες θρησκευτικές και οικογενειακές γιορτές στην Ελλάδα. Το δωδεκαήμερο από την παραμονή των Χριστουγέννων έως τα Θεοφάνεια είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με πλήθος τοπικών εθίμων σε ολόκληρη τη χώρα, τα οποία – πέρα από τον εορτασμό της Γέννησης του Θεανθρώπου – είχαν ως βασικό σκοπό την ενίσχυση των οικογενειακών και κοινωνικών δεσμών.
Κεντρικό ρόλο σε αυτή την ένωση είχε ανέκαθεν το φαγητό και ειδικότερα το παραδοσιακό χριστουγεννιάτικο τραπέζι. Αν και σήμερα στα μεγάλα αστικά κέντρα κυριαρχεί σχεδόν αποκλειστικά η γαλοπούλα, σε πολλές περιοχές της Ελλάδας η εορταστική κρεατοφαγία παραμένει άρρηκτα συνδεδεμένη με τα χοιροσφάγια – τη σφαγή και κατανάλωση του οικόσιτου χοίρου.
-Advertisment-
Στο παρελθόν, σχεδόν κάθε αγροτικό νοικοκυριό εξέτρεφε έναν χοίρο καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, με σκοπό την τελετουργική του θυσία τις ημέρες των Χριστουγέννων. Τίποτα δεν πήγαινε χαμένο: από το κρέας έως το λίπος, όλα αξιοποιούνταν για την παρασκευή εδεσμάτων που μοιράζονταν σε συγγενείς και γείτονες. Χοιρομέρια, λουκάνικα, καπνιστές μπριζόλες, καβουρμάδες, απάκια και σύγλινα αποτελούσαν εκλεκτούς μεζέδες, ενώ συχνά συμπλήρωναν τα λεγόμενα «σκουτελικά για ψυχικό», τα καλάθια με φαγώσιμα δώρα που προσφέρονταν στα φτωχότερα μέλη της κοινότητας.
Με το πέρασμα των χρόνων, κάθε τόπος διαμόρφωσε τη δική του ξεχωριστή χριστουγεννιάτικη γαστρονομική ταυτότητα.
Βόρεια Ελλάδα – Θράκη
Στο Μελισσοχώρι Θεσσαλονίκης, το παραδοσιακό χριστουγεννιάτικο φαγητό είναι η Μσούρα, ένα πιάτο που συνδυάζει χοιρινό, μοσχάρι και κοτόπουλο, σιγομαγειρεμένα με λαχανικά και ρύζι στον φούρνο.
Οι σαρμάδες, οι ποντιακοί λαχανοντολμάδες, έχουν έντονο συμβολισμό, καθώς το τύλιγμα του λάχανου παραπέμπει στα σπάργανα του Χριστού. Στη Βόρεια Ελλάδα, το χοιρινό συχνά συνοδεύεται από λάχανο τουρσί.
Στον Έβρο, την παραμονή των Χριστουγέννων, στο τραπέζι υπήρχαν παραδοσιακά εννέα νηστίσιμα και άβραστα φαγητά, σύμβολο αφθονίας για τη νέα χρονιά ή, σύμφωνα με άλλη εκδοχή, των τόπων που περιπλανήθηκε η Αγία Οικογένεια.
Ενδεικτικές παραλλαγές των 9 φαγητών:
- πίτα, κρασί, μέλι, καρπούζι, σαραγλί, μήλο, πεπόνι, σκόρδο, κρεμμύδι
- χαλβάς, ελιές, άζυμη πίτα, πιπεριές, λάχανο, ντομάτες, μελιτζάνες, αλατοπίπερο, τουρσί
Η μπάμπω ή «μέρα της γριάς» δεν λείπει από κανένα θρακιώτικο σπίτι: χοιρινό με πλούσια μυρωδικά που σιγοβράζει όλη νύχτα για να σερβιριστεί ζεστό μετά τη λειτουργία.
Ήπειρος
Το ηπειρώτικο χριστουγεννιάτικο τραπέζι περιλαμβάνει λαχανοντολμάδες, πίτες (κουσμερί, χοσμερί, κρεατόπιτα), μπατσαριά, γαλατόπιτα και γλυκιά κολοκυθόπιτα.
Στα Γιάννενα ξεχωρίζουν το αγριογούρουνο σαλμί και τα μπακλαβαδάκια, ενώ στα Ζαγοροχώρια φτιάχνουν τα «σπάργανα», γλυκά που μοιάζουν με τηγανίτες και συμβολίζουν τη Γέννηση.
Θεσσαλία – Στερεά Ελλάδα – Εύβοια
Στα Τρίκαλα, ανήμερα Χριστουγέννων, σερβίρεται η γουρνάδα (ψητό χοιρινό).
Στην Εύβοια, την παραμονή ψήνουν χοιρινά κομμάτια στη θράκα, το λεγόμενο κοντοσούφλι, ενώ παλαιότερα έφτιαχναν τις μπάμπες (γεμιστό έντερο).
Στη Στερεά Ελλάδα κυριαρχούν το χοιρινό με σέλινο, η κοτόσουπα, η πηχτή και ο πατσάς.
Πελοπόννησος
Το γουρουνόπουλο στον φούρνο και η κρεατόπιτα έχουν πρωταγωνιστικό ρόλο. Στη Σπάρτη, η χριστουγεννιάτικη κουλούρα πλάθεται σε σχήμα σταυρού και στολίζεται με αμύγδαλα και καρύδια.
Επτάνησα
Στην Κεφαλονιά συναντάμε την πουτρίδα, χοιρινό με λάχανο ή κουνουπίδι.
Στη Ζάκυνθο ανήμερα Χριστουγέννων σερβίρεται μοσχάρι ή κότα αυγολέμονο, ενώ στη Λευκάδα ο κοκοτός ή βοδινό με μακαρόνια.
Στα Κύθηρα διατηρείται το νηστίσιμο κουκιά στιφάδο.
Δωδεκάνησα & Νησιά Αιγαίου
Στη Ρόδο κυριαρχούν τα γιαπράκια, ενώ στη Σάμο τα χοιροσφάγια και η πηχτή.
Στη Σύρο, την παραμονή τρώνε ψάρι με λαχανικά, στη Μυτιλήνη φτιάχνουν πλατσέδα, ενώ τα αμυγδαλωτά και οι δίπλες γλυκαίνουν όλα τα νησιά.
Κρήτη
Στο Λασίθι, ανήμερα Χριστουγέννων, σερβίρεται τηγανητό συκώτι.
Το χοιρινό κρέας, τα λουκάνικα, το απάκι, το σύγλινο, οι τσιγαρίδες και η γαλοπούλα κυριαρχούν στο γιορτινό τραπέζι.
Στα Σφακιά ξεχωρίζουν οι ομαθιές, μαζί με τις σφακιανές πίτες με μέλι και μυζήθρα.